تاریخ زبان ترکی: دورۀ اویغور

درباره کتاب تاریخ زبان ترکی: دورۀ اویغور

کتاب «تاریخ زبان ترکی در دوره اویغور» اثر احمد بیجان ارجیلاسون با ترجمه دکتر بهروز بیک بابایی، پژوهشی ارزشمند دربارۀ تاریخ فرهنگی، دینی و زبانی ترکان اویغور است. نویسنده این دوره را از مهم‌ترین مراحل در تاریخ زبان ترکی می‌داند؛ چرا که اویغورها نخستین قومی بودند که سنت کتابت گسترده‌ای در زبان ترکی ایجاد کردند و آثارشان بازتابی از تحولات فکری و دینی گسترده در میان ترکان است. کتاب با معرفی جایگاه اویغورها در تاریخ آغاز می‌شود. اویغورها پس از گؤک‌تورک‌ها، به‌ویژه از قرن هشتم میلادی به بعد، نقش محوری در شکل‌گیری تمدن ترکی ایفا کردند. آن‌ها علاوه بر قدرت سیاسی، به دلیل پذیرش ادیان مختلف همچون بودیسم، مانویت و بعدها اسلام، میراث فرهنگی و زبانی متنوعی از خود به‌جای گذاشتند. ارجیلاسون توضیح می‌دهد که زبان اویغوری نه‌تنها ابزاری برای ثبت متون مذهبی و ادبی بود، بلکه به‌عنوان زبان اداری و بازرگانی در آسیای مرکزی و جاده ابریشم کاربرد داشت. ساختار کتاب به چند بخش اصلی تقسیم شده است: نخست، بررسی شرایط سیاسی و اجتماعی اویغورها؛ دوم، معرفی خط‌ها و الفباهای مختلفی که در این دوره برای زبان ترکی به کار رفت، از جمله خط اویغوری، براهمی و سریانی؛ سوم، تحلیل متون مهم بازمانده از این دوره؛ و چهارم، بررسی تغییرات دستوری و واژگانی زبان. از منظر زبان‌شناسی، کتاب نشان می‌دهد که متون اویغوری مرحله‌ای تازه در تاریخ زبان ترکی را رقم زدند. در این متون ویژگی‌های جدیدی از نظر صرف، نحو و واژگان مشاهده می‌شود که در قیاس با دوره گؤک‌تورک‌ها پیشرفت قابل توجهی داشته است. همچنین، ورود وام‌واژه‌های دینی و فلسفی از زبان‌های سانسکریت، سغدی و چینی سبب غنای بیشتر زبان ترکی شد. بخش مهمی از کتاب به معرفی و تحلیل متون مذهبی اویغوری اختصاص دارد. متون بودایی و مانوی که به ترکی اویغوری ترجمه یا نگاشته شدند، از نخستین نمونه‌های ادبیات دینی به زبان ترکی به شمار می‌آیند. در کنار آن‌ها، متون اخلاقی، تعلیمی و تجاری نیز نشان‌دهنده گستردگی کارکرد زبان اویغوری‌اند. ارجیلاسون با رویکردی تطبیقی تلاش کرده است جایگاه زبان اویغوری را در پیوند با دوره‌های پیشین و پسین روشن کند. او نشان می‌دهد که بسیاری از ویژگی‌های ساختاری و ادبی که بعدها در زبان‌های ترکی غربی و شرقی به کمال رسیدند، ریشه در دوره اویغور دارند. مترجم در یادداشت خود تأکید می‌کند که ترجمه این اثر می‌تواند برای پژوهشگران ترک‌شناسی و زبان‌شناسی در ایران سودمند باشد. چرا که اویغورها پیوندی تاریخی و فرهنگی با ایران و سرزمین‌های همجوار داشته‌اند و آثار آنان بخشی از میراث مشترک تمدنی محسوب می‌شود. در مجموع، این کتاب علاوه بر آن‌که گزارشی دقیق از تاریخ زبان ترکی در دوره اویغور است، تصویری روشن از تعامل زبان، دین و فرهنگ در آسیای مرکزی ارائه می‌دهد و منبعی ضروری برای شناخت یکی از مهم‌ترین مراحل تکامل زبان ترکی به شمار می‌رود.