تاریخ ادبیات ترکی مصور

درباره کتاب تاریخ ادبیات ترکی مصور

کتاب «تاریخ ادبیات ترکی مصور»، جلد چهارم، تألیف نهاد سامی بنارلی و ترجمه دکتر بهروز بیک‌بابائی، پژوهشی درباره یکی از دوره‌های مهم تحول زبان و ادبیات ترکی، یعنی قرن چهاردهم میلادی است. این اثر با رویکردی تاریخی، اجتماعی و ادبی، روند شکل‌گیری و گسترش سنت‌های ادبی ترکی را در سرزمین‌های گوناگون بررسی می‌کند و تصویری گسترده از شاعران، نویسندگان، آثار مکتوب و میراث شفاهی ترکان در این دوره به دست می‌دهد. یکی از محورهای اصلی کتاب، بررسی گسترش جغرافیایی زبان ترکی و شکل‌گیری سنت‌های ادبی متنوع آن است. نویسنده نشان می‌دهد که در قرن چهاردهم، ادبیات ترکی در آسیای میانه، خوارزم، قلمرو آلتین‌اردو، مصر، آذربایجان و آناتولی مسیرهای متفاوتی را پیمود. در این میان، تفاوت‌های زبانی و ادبی مناطق مختلف، نه به‌عنوان پدیده‌هایی جدا از تاریخ مشترک، بلکه در پیوند با تحولات تاریخی، مهاجرت‌ها، مناسبات فرهنگی و شکل‌گیری حکومت‌های ترک بررسی می‌شوند. بخش نخست کتاب به وضعیت عمومی زندگی اجتماعی و مدنی قرن چهاردهم و جایگاه لهجه‌های ادبی ترکی اختصاص دارد. در این بخش، نویسنده به تحولات ناشی از گسترش حکومت‌های ترک، ارتباط آنان با فرهنگ‌های گوناگون و تأثیر این تحولات بر زبان و ادبیات می‌پردازد. همچنین، رشد ادبیات ترکی در مناطق مختلف و تثبیت ترکی به‌عنوان زبان آفرینش ادبی در آناتولی، از موضوعات مهم این بررسی است. در بخش مربوط به ادبیات ترکی آسیای میانه، آثار و شخصیت‌هایی چون ربغوزی، محمود کردرلی، قطب، خوارزمی، حسام کاتب و سیف سرایی معرفی و بررسی می‌شوند. موضوعاتی همچون قصص‌الانبیا، معین‌المرید، نهج‌الفرادیس و خسرو و شیرین، نمونه‌هایی از تنوع قالب‌ها و مضامین ادبی این دوره‌اند. بررسی ترجمه گلستان سعدی به ترکی به‌دست سیف سرایی نیز جلوه‌ای از ارتباط ادبی میان زبان فارسی و ترکی و تأثیر متقابل سنت‌های ادبی را آشکار می‌کند. بخش دیگری از کتاب به ادبیات ترکی در آذربایجان اختصاص دارد. در این قسمت، حسن‌اوغلو، قاضی برهان‌الدین، قاضی ضریر ارزرومی و سید نسیمی معرفی می‌شوند و جایگاه آنان در تحول شعر و زبان ادبی ترکی بررسی می‌شود. آثار این شاعران نشان می‌دهد که ادبیات ترکی در این دوره، ضمن بهره‌گیری از سنت‌های پیشین، ظرفیت‌های بیانی و هنری تازه‌ای پیدا کرده بود. در بررسی ادبیات ترکی آناتولی، مسئله بازگشت به زبان ترکی و گسترش آفرینش‌های ادبی به این زبان اهمیت ویژه‌ای دارد. نویسنده با معرفی گلشهری و اثر او، منطق‌الطیر، و نیز عاشیق پاشا و کتاب غریب‌نامه، نقش این شخصیت‌ها را در تقویت زبان ترکی به‌عنوان زبان اندیشه، آموزش و بیان ادبی برجسته می‌کند. سپس با بررسی شاعرانی چون خواجه مسعود، شیخ‌اوغلو مصطفی، مداح یوسف و احمدی، به ادبیات دیوانی، مثنوی‌سرایی، روایت‌های عاشقانه و دیگر جلوه‌های شعر و نویسندگی آناتولی می‌پردازد. کتاب همچنین ادبیات شفاهی و مکتب یونس امره را بررسی می‌کند و با معرفی سعید امره و قایغوسوز آبدال، به سنت‌های مردمی و عرفانی ادبیات ترکی توجه نشان می‌دهد. اوج این بخش، بررسی داستان‌های دده قورقورد است؛ مجموعه‌ای حماسی که در آن پهلوانی، خانواده، جایگاه زنان، تربیت فرزندان، باورهای دینی و ساختارهای اجتماعی در کنار یکدیگر بازتاب یافته‌اند. تحلیل زبان داستان‌ها، ویژگی‌های حماسی و پیوند آنها با تاریخ و فرهنگ اوغوز، این میراث را از منظری ادبی و فرهنگی بررسی می‌کند. یکی از ویژگی‌های برجسته اثر، بهره‌گیری از تصاویر، نمونه‌های شعری، اطلاعات تاریخی و معرفی آثار و منابع پژوهشی است. در ترجمه فارسی نیز کوشش شده است با ارائه نمونه اشعار به خط لاتین و خطی متناسب با خوانش ترکی در ایران، همراه با برگردان معنایی فارسی، ارتباط خواننده با متن اصلی و اشتراکات ادبی و فرهنگی حفظ شود. این جلد، در مجموع، مرجعی برای شناخت تنوع و پویایی ادبیات ترکی در قرن چهاردهم میلادی است؛ دوره‌ای که در آن سنت‌های مکتوب و شفاهی، زبان‌های ادبی منطقه‌ای و میراث‌های فرهنگی گوناگون در شکل‌گیری چشم‌اندازی گسترده از ادبیات ترکی نقش داشته‌اند.